صفحه اصلی»مسئولیت پذیری چیست؟ آشنایی با انواع مسئولیت پذیری

9 دقیقه

12

1401/09/02

مسئولیت پذیری چیست؟ آشنایی با انواع مسئولیت پذیری

مسئولیت پذیری چیست

مسئولیت پذیری ترکیبی از جبر و اختیار است. هرکدام از ما، انتخاب می‌کنیم که در طول زندگی چه نقش‌هایی داشته باشیم. هرکدام از این نقش‌ها، وظایفی بر دوش ما می‌گذارند که باید انجام شوند و اگر انجام‌شان ندهیم، نقش‌مان را خوب ایفا نکرده‌ایم.

آخرین باری که شخصی را با نام «بی‌مسئولیت» یاد کردید، بخاطر بیاورید. چرا چنین صفتی به این شخص نسبت دادید؟ او چه ویژگی‌هایی داشت که به عنوان بی‌مسئولیت شناخته شد؟

در ناخودآگاه همه ما مفهومی از مسئولیت پذیری وجود دارد. در این مقاله، ابتدا مطمئن می‌شویم تعریف درستی از پذیرفتن مسئولیت‌ در ذهن‌مان وجود دارد؛ سپس به سراغ یادگیری این مهارت و تکنیک‌های پرورش آن می‌رویم. با برآیند همراه باشید.

مسئولیت پذیری چیست؟

در یک تعریف ساده می‌توان گفت مسئولیت پذیری به معنی تعهد به انجام کارهای معین برای رسیدن به نتایج مشخص است. این مفهوم در تمام نقش‌های زندگی ما جریان دارد؛ از نقش ما در خانواده به عنوان همسر، پدر، مادر یا فرزند گرفته تا نقشی که در محل کارمان داریم.

مسئولیت‌ها کارهایی هستند که معمولا از سوی دیگران به ما محول می‌شوند. البته این محول شدن، همیشه کلامی نیست. به عنوان مثال وقتی ازدواج می‌کنیم و نقش همسری را می‌پذیریم، طبق قانونی نانوشته، بخشی از کارهای مربوط به منزل را انجام می‌دهیم و بخشی از آنها را برعهده همسرمان می‌گذاریم.

این موارد، مسئولیت‌های زندگی دو نفره هستند که بین ما تقسیم می‌شوند. البته بعضی از همسران درباره مسئولیت‌ها صحبت می‌کنند، بین خودشان قانون می‌گذارند و تقسیم وظایف انجام می‌دهند.

روابط بین فردی چیست

پیشنهاد مطالعه

برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد روش‌های بهبود و مدیریت رابطه مقاله زیر را مطالعه کنید:

روابط بین فردی چیست

ما مسئولیت چه چیزهایی را برعهده داریم؟

در سال‌های اخیر که روانشناسی زرد با صحبت‌های بی‌پایه و اساس انگیزشی ترکیب شده، تعریف مسئولیت پذیری مورد تهاجم قرار گرفته. جملاتی مانند موارد ذکر شده در پایین، از پایه اشتباه هستند و نباید آنها را باور کنیم:

  • شما مسئول تمام اتفاقاتی هستید که در زندگیتان رخ می‌دهد.
  • اگر افسرده‌اید، انگیزه ندارید یا نمی‌توانید به اهداف‌تان برسید، فقط به خاطر بی‌مسئولیتی خودتان است.
  • تنها دلیل شکست این است که شما مسئولیت پذیر نبوده‌اید.

این حرف‌ها شبیه به این است که بگوییم وقتی یک کشتی در طوفان گیر کرده، مسئولیت ناخدا این است که کشتی را بر دوش بگیرد و به ساحل برساند! اما ناخدا فقط باید از تمام توان و مهارتش برای هدایت کشتی و رد کردن آن از طوفان و رسیدن به ساحل بهره ببرد. اگر موفق نشود، بدین معنا نیست که مسئولیت پذیر نبوده و کشتی بخاطر بی‌مسئولیتی او غرق شده است.

مسئولیت پذیری یعنی وقتی نمی‌توانیم به اهداف‌مان برسیم، خود یا دیگران را سرزنش نکنیم. درست است که شرایط بیرونی و دیگران روی زندگی ما تأثیر دارند، اما ما مسئول آنها نیستیم و نباید به دنبال کنترلشان باشیم. مسئولیت واقعی ما نشان دادن واکنش درست در برابر عوامل بیرونی است.

انواع مسئولیت پذیری در زندگی

انواع مسئولیت پذیری را می‌توان به شیوه‌های مختلفی تقسیم‌بندی کرد. در ادامه به چند مورد از مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم و درباره آنها توضیح می‌دهیم.

۱. شخصی

مسئولیت پذیری شخصی یعنی تعهد به تلاش برای دستیابی به استانداردهایی که برای خودمان در نظر گرفته‌ایم. این استانداردها بر اساس ارزش‌هایی که جامعه به ما القا کرده و اطلاعاتی که در خودشناسی به دست می‌آوریم، تعیین می‌شود.

۲. اجتماعی

مسئولیت پذیری اجتماعی بر مبنای سیستم اخلاقی ایجاد می‌شود. یعنی ما باید وظایف مدنی خود را به شیوه‌ای که با اصول اخلاقی مطابقت دارد و به دیگران آسیب نمی‌رساند، انجام دهیم.

همه ما به صورت ناخودآگاه، تعریفی درباره «کارهای درست» و «کارهای نادرست» داریم. کارهای نادرست اقداماتی هستند که به گروهی از افراد و جامعه آسیب می‌رسانند. کارهای درست، فعالیت‌هایی هستند که شاید برای همه منفعت نداشته باشند، اما به کسی آسیب نمی‌رسانند. پذیرش مسئولیت‌های اجتماعی به معنی انجام کارهای درست و پرهیز از کارهای نادرست است.

۳. زیست محیطی

پذیرش مسئولیت‌های زیست محیطی یکی از زیرمجموعه‌های مسئولیت پذیری اجتماعی محسوب می‌شود و به معنی تلاش برای حفظ محیط زیست است.

داشتن سبک زندگی دوستدار طبیعت، تلاش برای کاهش آلودگی هوا و گازهای گلخانه‌ای، کاهش مصرف پلاستیک و صرفه‌جویی در آب، چند مورد از مسئولیت‌های زیست محیطی انسان‌ها هستند.

۴. اخلاقی

مسئولیت‌های اخلاقی بیشتر در محیط کار و سازمان تعریف می‌شوند. مبنای این مفهوم، برخورد مطابق با اصول اخلاقی و عدالت با تمام کارکنان است. به عنوان مثال تعیین حداقل دستمزد با توجه به هزینه‌های یک زندگی معمولی در جامعه، یکی از مسئولیت‌های اخلاقی سازمان‌هاست.

البته مشتریان و مردم جامعه هم باید مسئولیت پذیری اخلاقی را یاد بگیرند. به عنوان مثال قطع همکاری یا عدم خرید از برندهایی که از کودکان کار استفاده می‌کنند، نوعی مسئولیت اخلاقی است.

۵. اقتصادی

مسئولیت اقتصادی به فعالیت‌های اقتصادی ما برمی‌گردد. هرکدام از ما برای کسب درآمد، باید کارهایی را انجام بدهیم که برای جامعه، بازار، اعضای خانواده و خودمان اثر مثبت دارد.

ارتباط موثر چیست

پیشنهاد مطالعه

برای یادگیری ارتباط موثر بهتر حتما مقاله زیر را بخوانید :

ارتباط موثر چیست

ویژگی‌های مسئولیت پذیری در روانشناسی

مسئولیت پذیری در روانشناسی با ویژگی‌های مختلفی تعریف می‌شود. ما بدون این ویژگی‌ها نمی‌توانیم مسئولیت‌هایی که برعهده داریم را انجام بدهیم. به عنوان مثال یک فرد مسئولیت پذیر، بی‌نظم و بی‌برنامه نیست. پس شناخت این ویژگی‌ها روشی برای این است که تشخیص دهیم آیا از نظر روانشناختی فرد مسئولیت پذیری هستیم یا نه.

در ادامه این ویژگی‌ها را نام می‌بریم:

  • پذیرش اشتباهات و تلاش برای جبران‌ آنها
  • توانایی سازگاری با خود و دیگران
  • توانایی مدیریت زمان
  • انجام کارها در اولین فرصت و دوری از به تعویق انداختن آنها
  • توانایی مدیریت احساسات و تأثیری که روی عملکرد دارد
  • دوری از رقابت و مقایسه خود با دیگران
  • دوری از سرزنش کردن دیگران و عوامل بیرونی در هنگام شکست
  • شکایت نکردن از شرایط و تلاش برای انجام کاری مؤثر
  • گشتن به دنبال راهکار به جای نشستن و غصه خوردن برای مشکلات
  • نظم و دقت بالا
  • فعالیت همیشگی و دوری از انفعال
  • تعهد به ارزش‌های فردی و سازمانی
  • توانایی مدیریت امور مالی و نگهداری پس انداز همیشگی
  • توجه به خود و زمان گذاشتن برای ارتقای مهارت خودآگاهی

به یاد داشته باشیم که پذیرش مسئولیت‌ها یک توانمندی اکتسابی است. حتی اگر الان ویژگی‌های بالا را نداشته باشیم، می‌توانیم با تکرار و تمرین آنها را یاد بگیریم، رشد کنیم و به نتایج مثبت برسیم.

ویژگی‌های مسئولیت پذیری در روانشناسی

مزایای مسئولیت پذیری

تعهد به انجام کارهایی که برعهده داریم، هم برای خودمان و هم برای اطرافیان (همکاران، خانواده و…) مزیت‌های بسیاری به همراه دارد. در ادامه به چند مورد از مهم‌ترین مزایای مسئولیت پذیری اشاره می‌کنیم.

  • می‌توانیم رابطه‌های قدرتمند، مؤثر و طولانی مدت با دیگران داشته باشیم.
  • می‌توانیم به عزیزان‌مان کمک کنیم.
  • عزت نفس ما بخاطر تعهدی که نسبت به انجام کارها داریم، افزایش پیدا می‌کند.
  • دیگران ما را بخاطر کارهایی که انجام ندادیم یا به تعویق انداخته‌ایم، سرزنش نمی‌کنند.
  • تشخیص می‌دهیم چه زمانی کنترل اتفاقات و شرایط از دست‌مان خارج شده و برای حل مشکلات چه کاری باید انجام بدهیم.
  • درگیر استرس و اضطراب رسیدن موعد ضرب‌الاجل (Deadline) و تأخیر در انجام کارها نخواهید شد.
  • وقتی کارهای زیادی برای انجام دادن دارید، می‌توانید آنها را مدیریت کنید و حتی چند کار به صورت همزمان پیش ببرید.
  • توانایی فعالیت در جایگاه‌های شغلی ارشد مانند مدیریت سازمان را به دست می‌آوریم. حتی می‌توانیم کسب و کار شخصی خودمان را راه بیندازیم.
  • می‌توانیم کارهای‌مان را با کیفیت و بازدهی بیشتری انجام دهیم.
  • می‌توانیم با همکاری و تعامل با دیگران، کارها را تقسیم کنیم و از فشار آن بکاهیم. (وقتی مسئولیت‌پذیر نیستیم، کارها همیشه تلنبار شده‌اند و بی‌نظم هستند. به همین دلیل امکان سپردن آن‌ها به دیگران وجود ندارد، فقط خودمان باید با سرعت زیادی آن‌ها را انجام دهیم تا توبیخ نشویم)
  • مسئولیت پذیری بر توسعه فردی و رشد اخلاقی تأثیر دارد.
  • عدم قطعیت و تضادهایی که در حین کارها پیش می‌آید را تا حد زیادی کاهش می‌دهید.
  • همیشه می‌توانید پاسخگو باشید و بخاطر بازخواست شدن توسط دیگران مضطرب نخواهید بود.

چرا مسئولیت پذیر نیستیم؟

پیش از اینکه به دنبال علت مسئولیت گریزی بگردیم، باید بدانیم که آیا واقعا این ویژگی را داریم یا نه. همه انسان‌ها، بعضی روزها کسل و بی حوصله هستند و تمایل ندارند مثل هر روز وظایفشان را به صورت روتین و منظم انجام بدهند.

در این حالت حتی ممکن است از محل کارشان مرخصی بگیرند و تمام روز را در تخت بمانند! اگر هر از چندگاهی چنین روزهایی را تجربه می‌کنیم، به این معنی نیست که مسئولیت گریز هستیم؛ ما فقط گاهی اوقات احساس خستگی می‌کنیم.

بی مسئولیتی یعنی تعهد نداشتن نسبت به کارهایی که می‌دانیم باید انجامشان بدهیم. این مسئله علت‌های مختلفی دارد که در ادامه به آنها اشاره می‌کنیم.

چرا مسئولیت پذیر نیستیم

  • وقتی مسئولیتی را برعهده نمی‌گیریم، به راحتی می‌توانیم انگشت اتهام را به سمت دیگران بگیریم و آنها را بخاطر شرایطی که داریم، سرزنش کنیم.
  • از نتیجه‌ حاصل از پذیرفتن مسئولیت‌های زندگی می‌ترسیم.
  • احساس می‌کنیم با پذیرش مسئولیت‌ها، دیگر هیچ پشتوانه‌ای نداریم و به همین خاطر اضطراب می‌گیریم.
  • از پیش آمدن شرایط ناشناخته و غیرمنتظره می‌ترسیم.
  • می‌ترسیم بعد از پذیرفتن مسئولیت‌‌ها شکست بخوریم و آنچه که اکنون داریم را از دست بدهیم، تحقیر شویم یا مورد سرزنش دیگران قرار بگیریم.
  • احساس می‌کنیم با پذیرفتن مسئولیت، آزادی‌هایی که اکنون داریم را از دست می‌‌دهیم.
  • به خود و توانایی‌های‌مان اعتماد نداریم و هنوز به شناخت نقاط قوت و ضعف خود نرسیده‌ایم.
  • از تغییراتی که در نتیجه مسئولیت پذیری در زندگی‌مان ایجاد می‌شود، می‌ترسیم.

ترس از عوامل مختلف و نتایج پذیرش نقش‌های مختلف در زندگی، اصلی‌ترین عامل مسئولیت گریزی است.

چگونه فرد مسئولیت پذیری باشیم؟

برای این کار ابتدا باید بدانیم مسئولیت پذیری چیست؛ منظور از دانستن مفهوم این نیست که بتوانیم تعریف لغوی درستی از آن ارائه بدهیم، منظور این است که بتوانیم آنچه می‌دانیم را در جنبه‌های مختلف زندگی اجرا کنیم.

برای تبدیل شدن به یک فرد مسئولیت پذیر، باید قابل اعتماد باشیم، به تعهدات و وعده‌هایی که می‌دهیم، عمل کنیم. وقتی مسئولیت کارها را می‌پذیریم، حق بهانه آوردن و سرزنش دیگران را نخواهیم داشت و حتی اگر اشتباهی هم کردیم خودمان باید با عواقبش مواجه شویم.

تکنیک‌های افزایش مسئولیت‌ پذیری

پذیرش مسئولیت در جنبه‌های مختلف زندگی، کار ساده‌ای نیست. ما نمی‌توانیم از یک روز صبح که بیدار می‌شویم، تصمیم بگیریم مسئولیت پذیر باشیم، به یکباره منظم شویم و همه کارهایمان را زودتر از موعد انجام بدهیم.

برای مسئولیت پذیر شدن باید از کارهای ساده و کوچک شروع کنیم و کم‌کم آن را بسط دهیم. در ادامه چند تکنیک برای افزایش مسئولیت پذیری معرفی می‌کنیم.

  1. برای خودمان هدف تعیین کنیم و به رسیدن به آنها متعهد باشیم.
  2. مهارت خود کنترلی را یاد بگیریم تا هروقت از انجام کاری سر باز زدیم، خودمان را کنترل کنیم، برگردیم و کارمان را تمام کنیم.
  3. روی ارتقای اعتماد به نفس و عزت نفس کار کنیم.
  4. تمرکزمان را از روی دیگران برداریم و روی خود بگذاریم. ممکن است دیگران بخاطر وضعیت کنونی ما مقصر باشند،‌ اما خروج از این وضعیت مسئولیت خودمان است.
  5. را با افراد مسئولیت پذیر ارتباط برقرار کنیم.
  6. به ترس‌ها و نگرانی‌های بیهوده‌ای که باعث مسئولیت گریزی می‌شود، فکر نکنیم.
  7. گاهی اوقات فداکاری کنیم و بخاطر عزیزان‌مان مسئولیتی را بپذیریم.
  8. وقتی کسی کاری برای ما انجام می‌دهد، در صدد جبران آن برآییم.
  9. این تکنیک‌ها را هر روز تمرین کنیم. اینکه یک روز تکنیک‌ها را انجام بدهیم و یک هفته نه، ما را مسئولیت پذیر نمی‌کند.

کلام پایانی در مورد مسئولیت پذیری

در این مقاله به بررسی مفهوم مسئولیت پذیری پرداختیم. این مفهوم یکی از ضروری‌ترین مهارت‌هایی است که برای زندگی در دنیای کنونی نیاز داریم. ما در قبال خودمان، عزیزانمان، محیط زندگی‌مان و حتی وسایلی که در اختیار داریم، مسئولیم. وقتی کارهایی که برعهده‌مان است را انجام می‌دهیم، از آنچه برای‌مان اهمیت دارد، مراقبت می‌کنیم و در نتیجه سالم ماندن آنها، خودمان هم سالم می‌مانیم و احساس رضایت می‌کنیم.

پذیرفتن مسئولیت کار ساده‌ای نیست، اما به یاد داشته باشید که ما برای انجام کارهای ساده به دنیا نیامده‌ایم. ما آمده‌ایم که بخواهیم، تلاش کنیم، متعهد بمانیم، به دست آوریم و به رضایت برسیم. پس پذیرش مسئولیت، هرچقدر هم که سخت باشد، ما را به رضایت می‌رساند و به همین خاطر ضروری است.

در مجله برآیند آنچه برای زندگی بهتر نیاز دارید را یاد می‌گیرید. رسالت ما ترویج فرهنگ خودآگاهی و توسعه فردی در میان ایرانیان است تا از این طریق بتوانند سطح زندگی‌شان را ارتقا بدهند و به بالاترین استانداردها برسند. پس هر روز برگی از برآیند را بخوانید تا در مسیر رشد گام بردارید.
منبع اولمنبع دوممنبع سوممنبع چهارممنبع پنجممنبع ششممنبع هفتممنبع هشتم

فرآیند تولید و تایید علمی محتوا

این مطلب توسط تیم تحریریه برآیند تولید شده و به تایید ناظر علمی رسیده است؛ چنانچه ابهام یا نظری در خصوص این مقاله دارید، در قسمت نظرات با ما در میان بگذارید.

ارسال دیدگاه