انسان در جستجوی معنا

کتاب به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: بخش اول «تجربیاتی در اردوگاه کار اجباری» که روایتی اتوبیوگرافیک است، و بخش دوم «مبانی لوگوتراپی» که چکیده نظریه اوست. ما این دو بخش را در قالب درس‌های کاربردی برای زندگی امروز (به‌ویژه در ایران) بازآفرینی می‌کنیم.

فرانکل با دقتِ یک جراح، حالات روحی زندانیان را از لحظه ورود تا آزادی تحلیل می‌کند. این مراحل دقیقاً شبیه مراحلی است که ما در بحران‌های بزرگ زندگی (ورشکستگی سنگین، مهاجرت اجباری، بیماری سخت، از دست دادن عزیزان) طی می‌کنیم. زندانیان وقتی وارد اردوگاه میشدند، دچار شوک میشدند.

در اردوگاه، نازی‌ها همه چیز را کنترل می‌کردند: ساعت خواب، میزان غذا، زمان دستشویی رفتن، و حتی مرگ و زندگی. اما فرانکل متوجه شد یک چیز را نمی‌توانند کنترل کنند: «اینکه من نسبت به این اتفاقات چه واکنشی نشان دهم.» او می‌دید که در یک شرایطِ یکسانِ گرسنگی، یک زندانی تبدیل به حیوان میشد و غذای دیگری را میدزدید، و زندانی دیگر (که شاید جسم ضعیفتری هم داشت) آخرین تکه نانش را به کسی که حالش بدتر بود می‌بخشید. این درس بزرگ‌ترین میراث کتاب است: محیط و ژنتیک روی ما اثر دارند، اما ما را تعیین نمی‌کنند.

یکی از سختترین سوالات بشر این است: «چرا من باید این‌قدر رنج بکشم؟». فرانکل دیدگاه ما را نسبت به رنج تغییر می‌دهد. او می‌گوید رنج به خودی خود معنایی ندارد؛ این «نحوه مواجهه ما با رنج» است که به آن معنا می‌دهد.

فرانکل برخلاف مکاتب انتزاعی، راه‌های کاملاً عملی برای کشف معنا (نه ساختن آن) پیشنهاد می‌دهد. او معتقد است معنا در بیرون از ماست، نه در درون (Self-transcendence). نوشتن کتاب، ساختن یک صندلی، تربیت فرزند، راهاندازی یک استارتاپ.

فرانکل پیش‌بینی کرد که بیماریِ قرن بیستم و بیستویکم، سرکوب جنسی (فروید) یا احساس حقارت (آدلر) نیست، بلکه «احساس پوچی و بی‌معنایی» است. او اصطلاح «خلأ وجودی» را ابداع کرد. وقتی انسان نداند چه می‌خواهد (چون غریزه به او نمی‌گوید) و نداند چه باید بکند (چون سنت‌ها کمرنگ شده‌اند)، یا کاری را می‌کند که دیگران می‌کنند (همرنگی با جماعت) یا کاری را می‌کند که دیگران از او می‌خواهند (اطاعت کورکورانه).

یکی از تکنیک‌های نبوغآمیز فرانکل برای درمان ترس‌ها و وسواس‌ها، «قصد متضاد» است. مکانیزم ترس اینگونه است: «ترس از وقوع یک اتفاق، باعث وقوع آن می‌شود» (اضطرابِ انتظاری). مثلاً کسی که می‌ترسد لکنت زبان بگیرد، دقیقاً به خاطر همین ترس، لکنت می‌گیرد.